Minh Đạo Nguyễn Thạch Hãn
dịch thuật
“Mày quả thực đã cho con mẹ ấy đo ván,” Tôi nói với Kolya. Chúng tôi lê bước về phía bắc ngang qua tháp đồng hồ của trạm xe điện Vitebsk, nhà ga hoành tráng nhất trong những nhà ga xe điện của Leningrad, dù đã bốn tháng qua không còn chuyến xe nào nữa và những cửa kiếng vân hoa cũng đã bị che bằng ván ép.
“Một cú đích đáng, phải không? Tao chưa đánh đàn bà bao giờ, nhưng thật là đáng kiếp.”
Chúng tôi muốn nói chuyện, thoải mái và tự nhiên như hai thiếu niên bàn về một trận tranh tài quyền anh. Chỉ có mỗi cách đó thôi. Không thể để quá nhiều sự thực chen vào cuộc đấu láo, cũng không thể thú thực với cái miệng những gì mắt đã thấy. Chỉ cần hé mở cánh cửa chừng một phân thôi, thế nào cũng sẽ ngửi thấy mùi thối um bên ngoài và những tiếng kêu gào điếc tai. Không mở cửa. Chỉ chuyên tâm vào việc thường ngày, đó là kiếm thức ăn, nước uống, và củi đốt. Để dành những thứ khác cho đến khi cuộc chiến chấm dứt.
Dù còi hụ báo giờ giới nghiêm chưa vang lên, nhưng cũng chẳng còn mấy chốc. Chúng tôi quyết định ngủ qua đêm ở căn chung cư Kirov, tôi biết nơi đó có đủ củi vụn để gầy một ngọn lửa đàng hoàng, một ấm đầy nước sông để pha trà. Thật ra chạy có xa lắm đâu, thế mà mới vừa qua cơn hoảng loạn, bây giờ tôi cảm thấy mệt mỏi như một lão già. Bắp thịt chân nhức mỏi vì phải chạy chối chết. Bữa ăn sáng với Đại Tá đã đời thật nhưng nó cũng làm bao tử tôi dãn to ra, và rồi cơn đói lại kéo về. Bây giờ nó trộn lẫn với cảm giác buồn nôn, vì tôi không thể quên được hình ảnh bộ xương sườn của đứa trẻ. Khi tôi gặm cái kẹo thư viện đã đông cứng, tôi có cảm giác như nhai miếng da khô và cố gắng nuốt khỏi cổ.
Kolya đi khập khiễng bên tôi, chân hắn cũng đau đớn như tôi, nhưng dưới ánh trăng, trông hắn thư thái chẳng chút lo âu. Có thể tâm trí hắn bình an hơn vì hắn đã chiến đấu một cách can đảm, dốc toàn lực và quyết thắng, trong khi tôi đứng hèn nhát ở trên cầu thang tối đen, chờ được hắn cứu.
“Này, Tao cảm thấy tao … Tao muốn nói xin lỗi, tao đã chạy trốn và tao thấy có lỗi. Mày đã cứu tao.”
“Tao đã bảo mày chạy gấp đi mà.”
“Đúng, nhưng … đáng lẽ tao phải quay lại. Tao có con dao.”
“Mày có con dao à, ha…ha...” Hắn cười to. “Nó có thể giúp mày đấy. Nếu mày có thể tự thấy được lúc mày vung dao chém gã. Giống như David và Goliath, ha ha ha. Nó đã sẵn sàng ăn sống mày rồi.”
“Bỏ mày lại một mình, tao nghĩ chúng nó sẽ giết chết mày.”
“Ừ, chúng cũng nghĩ như vậy. Nhưng tao đã nói với mày tao có đôi tay thần tốc.” Hắn đấm vài cái trong không khí, miệng gầm gừ như một võ sỹ thứ thiệt: “Hứ…hự…”
“Tao không phải là kẻ hèn nhát. Tao biết lúc đó tao giống như một đứa hèn nhát, nhưng thực sự là không”.
“Nghe tao nói đây, Lev,” Hắn nói, trong khi quàng tay qua vai tôi, khiến tôi cũng phải bước nhanh theo hắn.
“Mày đâu có muốn lên căn chung cư đó, Tao là thằng nhà quê ngu ngốc cứ nhất định đi lên. Cho nên mày không nợ tao một lời xin lỗi nào cả. Tao cũng không nghĩ mày là kẻ chết nhát. Bất cứ ai còn một chút tinh khôn cũng phải chạy thôi.”
“Nhưng mày có chạy đâu”.
“Quod erat demonstrandum,” (39) Hắn nói với một tràng tiếng La Tinh một cách khoái trí.
Tôi cảm thấy thoải mái hơn. Kolya đã bảo tôi hãy chạy trốn. Tên khổng lồ đó có thể chọc lủng sọ tôi dễ dàng như một đứa bé thọc ngón tay vào cái bánh dâu. Có thể tôi đã không hành động một cách anh hùng, nhưng tôi cũng đã không phản bội tổ quốc.
“Quả là một cú đấm tuyệt vời.”
“Tao nghĩ còn lâu lắm con mẹ ấy mới có thể nhai thịt con nít được nữa.”
Kolya phá lên cười tán thưởng câu nói hóm hỉnh của mình, nhưng chẳng được lâu. Lời nói đó dẫn chúng tôi trở về những miếng thịt tái ngắt, miếng plastic dính đầy máu. Chúng tôi sống trong thành phố mà những tên phù thủy chạy rông khắp nơi, mấy chị em mụ phù thủy Baba Yaga bắt cóc con nít và xẻ ra từng mảnh.
Tiếng còi báo động nổi lên như than van rên rỉ, sau đó các còi hụ khác cũng đồng thanh vang lên khắp thành phố.
“Rồi, tụi Đức đang đến đó,” Kolya nói, và chúng tối phóng nhanh, bắt thân thể mệt nhọc di chuyển lẹ hơn. Tiếng đại bác nổ ở phia nam, giống như tiếng trống đồng đánh từ xa khi tụi Đức bắt đầu pháo kích hằng đêm vào khu đại kỹ nghệ Kirov Works, một nửa số xe tăng, động cơ máy bay, và đại bác được chế tạo ở đó. Hầu hết các nam công nhân đã được đưa ra mặt trận vì thế phụ nữ phải thay thế để chạy máy tiện, máy ép. Khu kỹ nghệ chưa bao giờ ngừng nghỉ. Than vẫn cháy trong lò đốt, khói vẫn phun lên từ ống khói ngay cả khi bom xuyên qua nóc nhà, hay những khi phải mang xác các nữ công nhân ra khỏi chỗ làm, những bàn tay đã lạnh cứng vẫn còn nắm chặt dụng cụ.
Chúng tôi chạy vội qua khu Vitebsky Prospekt cũ kỹ nhưng sang trọng, với mặt tiền bằng đá trắng, những tượng đầu Dương Thần Xừng Dê gắn trên tiền đỉnh dinh thự như nhìn chúng tôi cười cợt. Những hình tượng đó đã khắc từ thời vua chúa xa xưa. Mỗi dinh thự đó đều có chỗ trú ẩn dưới tầng hầm để tránh bom; Người ta vội vã chạy xuống đó, hàng chục người vây quanh chiếc đèn dầu le lói chờ cuộc dội bom chấm dứt. Những trái đạn rơi gần đến nỗi có thể nghe được tiếng rít trong không khí. Tiếng hú của gió lọt quá cửa kính vỡ trong những căn chung cư bỏ hoang còn lớn hơn nữa, như thể Thượng Đế đã đồng lõa với bọn Đức để đánh xập thành phố của chúng tôi.
“Ngoài mặt trận, mày có thể đoán được dễ dàng trái đạn sẽ rơi xuống chỗ nào,” Kolya nói, tay thọc trong áo khoác ngoài, đang khi đi ngược chiều gió, mà mới vừa đây thôi gió còn ở phía sau chúng tôi. “Mày nghe tiếng rít của đạn, cũng biết được trái này rơi cách 100 mét về bên trái, trái kia rớt xuống sông.”
“Còn tao, chỉ vừa nghe tiếng động cơ, tao có thể phân biệt được chiếc máy bay Junkers hay Heinkel.”
“Hy vọng là vậy. Tiếng máy bay Junkers nghe như sư tử rống còn máy bay Heinkel như tiếng muỗi vo ve.”
“Nào, thử phân biệt máy bay Heinkel với Dornier xem. Tao đã chỉ huy đội chữa lửa trên …”
Kolya dơ tay lên ra dấu cho tôi im lặng. Hắn dừng lại bên cạnh tôi.
“Mày nghe gì không?”
Tôi lắng nghe, nhưng chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng gió đông rít lên từ khắp nơi, gió gom sức mạnh từ vịnh Phần Lan, và lùa vào mọi con đường trong thành phố. Tôi tưởng Kolya nghe tiếng đạn bắn về phía chúng tôi nên dõi mắt lên trời, như thể tôi nhìn thấy được thần chết đang bay đến và tránh được nó vậy. Cuối cùng gió cũng lắng dịu, tạm được một chút yên lặng như đứa trẻ sau cơn giận dữ. Những tiếng nổ về phía nam, cách xa vài cây số, cũng đủ làm mặt đường rung chuyển. Nhưng Kolya không để ý đến tiếng gió hú, hay tiếng đạn nổ mà nghe tiếng đàn Dương Cầm vang ra từ trong tòa nhà cổ. Tôi không thấy một ánh sáng nào xuyên qua cửa sổ, không đèn cầy, không đèn dầu. Những dân cư khác đã trốn dưới hầm trú ẩn (trừ những người quá yếu vì tuổi già hay vì đói), chỉ còn một thiên tài lạc loài nào đã chơi đàn trong bóng tối, chính xác và điêu luyện, phô trương những âm cuồng mạnh rồi tiếp theo với những âm nhẹ nhàng, như thể đang tranh luận với chính mình cùng với tiếng giận dữ của ông chồng và tiếng nhỏ nhẹ của bà vợ hiền xảy ra cùng một lúc. Âm nhạc là một phần rất quan trong đời sống tuổi thơ của tôi, tôi hay nghe nhạc trên radio hay trong những buổi hòa tấu của nhạc viện. Cha mẹ tôi là những người say mê cuồng nhiệt. Gia đình tôi chẳng có thiên tài âm nhạc nhưng rất hãnh diện về khiếu thưởng thức âm nhạc sành sỏi của mình. Tôi chỉ cần nghe vài âm giai là có thể nhận ra được bất cứ bản nhạc nào trong 27 nhạc-khúc của Chopin . Tôi biết hết nhạc của Mahler (40), từ tấu khúc Lieder eines fahrenden
Gesellen tới tấu khúc chưa hoàn tất thứ 10. Nhưng mà tấu khúc tôi nghe tối hôm đó, tôi chưa từng nghe bao giờ và cũng chẳng bao giờ được nghe lại lần nữa. Dù bị cản bởi kính cửa sổ, khoảng không gian và những cơn gió vô cùng tận, nhưng những nốt nhạc vẫn đủ sức vượt qua tất cả. Đó là giai điệu của chiến chinh. Chúng tôi đứng bên lề đường dưới ngọn đèn không ánh sáng, giăng đầy sương đêm, tiếng đại bác rền ở phía Nam, nguyệt mờ vì màn mây mỏng, lắng nghe tiếng đàn cho đến nốt cuối cùng. Khi bản đàn chấm dứt, tôi chợt thấy có điều gì không ổn: buổi trình tấu quá xuất sắc mà không được thừa nhận, người nhạc sĩ quá tài ba mà không được hoan hô. Chúng tôi im lặng một lúc lâu, nhìn về phía cửa sổ đen ngòm. Cuối cùng, nghĩ rằng sự tán thưởng đã đủ, chúng tôi tiếp tục lên đường.
“Thật may mắn, chưa ai bổ cây đàn của ông ta làm củi đốt,” Kolya nói.
“Người nào đó có lẽ là Shostakovich (41), ông ta chắc sống ở gần đây.”
Kolya trừng mắt nhìn tôi và nhổ toẹt nước miếng.
“Người ta đã di tản ông ta cách nay 3 tháng rồi.”
“Không phải đâu. Ông ta xuất hiện nhan nhản trên những bích chương dán tường, đội mũ lính cứu hỏa.”
“Đúng, một vị anh hùng, chỉ hiềm một nỗi là ông ta đang trốn ở Kuybishev, huýt gió mấy giai khúc thuổng của Mahler.”
“Shostakovich không ăn cắp nhạc của Mahler.”
“Tao tưởng mày phải bênh vực cho Mahler chứ,” Kolya nói, ném một cái nhìn xuống tôi với cặp môi cong cớn khôi hài, bây giờ thì tôi hiểu đó nghĩa là hắn sắp nói những lời chói tai, “Chẳng phải mày thích Do Thái hơn dân ngoại hả?”
“Họ đâu có ở hai phía khác nhau, Mahler đã sáng tác nhạc tuyệt vời, Shostakovich bây giờ cũng thế.”
“Tuyệt vời? Ha Ha. Ông ta chỉ sao chép thôi.”
“Mày dốt đặc, chẳng biết gì về âm nhạc cả.”
“Tháng chín tao nghe Shostakovich nói trên radio hô hào lòng yêu nước vĩ đại chống Phát Xít Đức, thế mà ba tuần sau ông ta đã trốn về Kuybishev ngồi ăn cháo lúa mạch.”
“Không phải lỗi của ông ta. Người ta không muốn ông ta phải chết ở đây nên bứng ông ta đi. Mày thử nghĩ xem, nếu ông ta chết, tinh thần chiến đấu sẽ ra sao?”
“Ồ, dĩ nhiên, nói về thảm kịch,” Kolya nói với giọng chua chát chế diễu. “Chúng ta không thể để những nhân vật có danh tiếng chết. Nếu tao có quyền, tao sẽ sử sự ngược lại. Đẩy những người nổi tiếng đó ra mặt trận. Shostakovich bị bắn vào đầu ư? Nghĩ xem, cả nước sẽ tức giận! cả thế giới sẽ tức giận! MỘT NHÀ SOẠN NHẠC ĐẠI TÀI BỊ GIẾT BỞI ĐỨC QUỐC XÃ. Mày nhớ không? Anna Akhmatova, bà ta cũng nói lăng nhăng trên radio động viên tinh thần phụ nữ của thành phố Leningrad hãy can đảm lên, hãy học cách bắn súng. Bây giờ bà ta ở đâu? Đang bắn tụi Đức chăng? Hừm … không đâu, tao không tin như vậy. Bà ấy đang làm việc trong khu Đại Kỹ Nghệ The Works, mài giũa vỏ đạn đại bác ư? Còn lâu, Bà ta đang ở Tashkent, bơm ra những lời thơ ca tụng mình, làm bà ta nổi tiếng.”
“Má tao và em tao cũng rời thành phố, nhưng điều đó không làm họ trở thành kẻ phản quốc.”
“Má và em mày không lên radio hô hào mọi người can đảm chống Đức. Này, tao không trông đợi mấy người nhạc sĩ, thi sĩ trở thành anh hùng. Tao chỉ không thích mấy người đạo đức giả thôi.”
Hắn quẹt mũi bằng lưng bàn tay mang bao da và liếc về phía nam, nơi những trái đại bác nổ soi sáng bầu trời.
“Tòa chung cư khốn kiếp của mày ở đâu vậy?”
Vừa bước qua góc đường Voinova, tôi đưa tay chỉ về phía chung cư Kirov, chẳng thấy gì cả, một lúc lâu, tôi vẫn chưa nghĩ là phải hạ tay xuống thấp. Nơi trước kia chung cư Kirov đứng sừng sững, bây giờ chỉ còn là đống gạch vụn, một ngọn đồi thật dốc với những mảng nền nhà bằng xi măng cốt sắt, sạn, xi măng và những thanh sắt cong queo, mảnh thủy tinh tung tóe khắp nơi lấp lánh dưới ánh trăng ngà.
Nếu đứng một mình chắc là tôi sẽ nhìn cảnh hoang tàn đó hằng giờ trong vô thức. Khu chung cư Kirov là cả cuộc đời của tôi. Vera và Oleg, Grisha. Lyuba Nikolaevna, người đàn bà độc thân ở lầu 4, chuyên coi chỉ tay và sửa quần áo cho tất cả phụ nữ ở trong khu. Một buổi tối mùa hè bà ta thấy tôi đọc truyện của H.G Wells trong cầu thang, hôm sau bà mang cho tôi một thùng sách với những tác phẩm của Robert Louis Stevenson, Rudyard Kipling, and Charles Dickens. Anton Danilovich, anh chàng coi sóc vệ sinh chung cư, sống ở tầng hầm, hay chửi mắng chúng tôi mỗi khi đám trẻ ném đá ra sân cỏ hay nhổ nước miếng từ trên sân thượng hoặc đắp những người tuyết thô tục bằng cách gắn những củ cà rốt làm bộ phận sinh dục đàn ông và đầu tẩy viết chì cho núm vú đàn bà. Zavodilov, anh chàng bị gán là du đãng, mất hai ngón tay của bàn tay trái và luôn huýt gió trêu chọc mấy cô gái, kể cả những cô gái tầm thường, có thể anh ta còn huýt gió to hơn với mấy cô đó để giúp họ lên tinh thần. Zavodilov, anh chàng thích vui chơi thâu đêm, nghe những bản nhạc jazz mới nhất, nhạc của Varlamov, Hot Seven hay Eddie Rozner; các thanh niên thiếu nữ để phanh áo nửa ngực cười đùa nhảy nhót ngoài hành lang làm người già khó chịu và làm tụi con nít cảm phục, đám con nít chúng tôi từng có ước vọng lớn lên sẽ giống như Zavodilov.
Đó là một tòa nhà cũ kỹ, luôn có mùi hôi của thuốc khử trùng, nhưng đó là nhà của tôi và tôi chưa bao giờ nghĩ nó sẽ xụp đổ. Tôi bươi trong đám tạp vụn đó, thỉnh thoảng cúi xuống hất mấy tảng xi măng qua một bên. Kolya kéo cánh tay tôi.
“ Lev … đi với tao. Có một chỗ chúng mình có thể ngủ qua đêm.”
Tôi giựt tay ra và tiếp tục đào xới bằng tay. Hắn lại nắm tay tôi, lần này thì chặt hơn, để tôi không vuột ra được nữa.
“Không còn ai sống sót nữa đâu.”
“Làm sao mày biết được.”
“Nhìn kìa,” hắn chỉ tay về phía mấy cây cọc đỏ cắm rải rác khắp nơi. “Người ta đã đào xới ở đây rồi. Tòa nhà này có lẽ mới xụp đổ đêm hôm qua.”
“Tao còn ở đây đêm qua mà.”
“Mày ở trong nhà tù Crosses tối hôm qua chứ. Đi thôi, đi với tao.”
“Còn người sống sót. Đôi khi người ta có thể sống sót được mấy ngày, tao đã đọc ở đâu như vậy.”
Kolya quan sát đống đổ nát. Gió thổi lên một đám bụi mù.
“Nếu còn ai sống sót, mày cũng không thể lôi họ ra bằng hai bàn tay của mày. Nếu mày ở lại đây cả đêm cố làm như vậy chắc không còn sức cho ngày mai nữa đâu. Thôi đi. Tao có bạn bè gần đây. Chúng mình cần một chỗ qua đêm.”
Tôi lắc đầu. Làm sao tôi có thể bỏ nhà được?
“Lev … Mày đừng suy nghĩ gì cả, hãy đi theo tao, hiểu không? Nào theo tao.”
Hắn lôi tôi xuống từ đống đổ nát đó, tôi không còn sức để chống cự lại, quá mệt mỏi để buồn phiền, tức giận, hay phản kháng. Tôi muốn được ấm áp, ăn uống. Chúng tôi rời khỏi đống tạp vụn của khu chung cư Kirov, và tôi không còn nghe được tiếng bước chân của mình. Tôi đã trở thành một bóng ma. Không còn ai trong thành phố này biết đầy đủ tên họ của tôi. Tôi không cảm thấy thương sót vô hạn cho bản thân mình, chỉ là tò mò một cách vô thức rằng tôi vẫn còn sống, hơi thở của tôi vẫn còn thấy được dưới ánh trăng, thằng nhỏ dòng giống Cossacks này vẫn đi cạnh bên tôi, hắn thỉnh thoảng liếc nhìn tôi để bảo đảm rằng tôi vẫn tiếp tục đi, và canh chừng máy bay thả bom của Đức trên bầu trời.