Tuyến đường xe lửa Mạc Tư Khoa chỉ mới ngưng chạy có 4 tháng, thế mà đường rày đã bắt đầu rỉ xét. Hầu hết gỗ lót rày đã bị tháo gỡ và bổ ra làm củi đốt, mặc dầu gỗ đó đã được ngâm dầu hắc và rất nguy hiểm nếu dùng làm củi đốt lò sưởi. Kolya bước trên đường rày, giống như một vận động viên thể dục đi trên đà thăng bằng, hai tay giang ngang. Tôi lê bước theo sau hắn giữa hai đường rày, không muốn theo trò chơi của hắn, một phần vì tức giận, một phần vì tôi chẳng làm được như hắn.

Đường rày chạy về hướng Đông quá khu chung cư gạch đỏ và tòa nhà 3 tầng lầu của một cửa hàng bách hóa, băng ngang bãi đậu xe lửa Kotlyarov, rồi đi ngang khu kỹ nghệ bỏ hoang, những nhà máy sản xuất hàng hóa mà không ai đủ khả năng mua sắm hoặc không cần thiết trong thời chiến. Một nhóm thợ đàn bà trẻ mặc quần có yếm bên trong áo khoác mùa đông, dưới sự chỉ huy của một quân nhân công binh, đang kiến tạo một vị trí phòng thủ từ một nhà bưu điện bỏ hoang. Một góc của tòa nhà vững chãi cũ kỹ được giật sập nhường chỗ cho ổ súng máy.

“Một thân thể khỏe mạnh,” Kolya nói đến một cô đội chiếc khăn trùm đầu màu xanh nước biển, đang lôi những bao cát từ một xe tải đậu gần đó.

“Làm sao mày biết.”

Đó là một nhận xét khôi hài. Người con gái ít nhất cũng cách xa 50 thước; áo khoác của nàng dày cộm, còn mặc nhiều lớp áo ấm bên dưới.

“Tao có thể đoán được. Nàng có dáng dấp của một vũ công.”

“À ra thế.”

 “Đừng ngạc nhiên. Tao quen nhiều nữ vũ công. Tin tao đi. Một đêm nào đó tao sẽ dẫn mày tới nhà hát Mariinsky, đứng sau cánh gà. Nào, cứ cho rằng tao cũng có một chút tiếng tăm.”

“Mày chẳng bao giờ ngưng phô trương cái tiếng tăm của mày.”

“Có rất ít điều trên thế gian này làm tao sung sướng hơn là cặp đùi của một nữ vũ công. Galina Ulanova chẳng hạn –“

“Ồ, câm miệng mày lại.”

“Cái gì? nàng là một bảo vật của quốc gia. Cặp giò nàng đáng lẽ phải được đúc thành tượng đồng đấy.”

“Mày chưa bao giờ  ngủ với Galina Ulanova.”

Hắn tặng tôi một nụ cười chúm chím, bí hiểm, một nụ cười ám chỉ rằng hắn biết rất nhiều điều nhưng không thể chia sẻ với tôi tất cả một lần.

“Tao thật là tàn nhẫn,” hắn thừa nhận. “Nói với mày những chuyện như thế…quả là bạo dâm. Như thể nói về Velázquez  với người mù. Thôi đổi đề tài vậy.”

“ Trong 39 cây số tới, mày không muốn nói về các nữ vũ công mà mày chưa từng ngủ với họ hả?”

“Có 3 thằng nhỏ đi ăn cắp gà trong một nông trại,” hắn bắt đầu với giọng điệu khôi hài. Hắn dùng giọng khác bình thường để kể chuyện diễu, tôi cũng chẳng hiểu  cái giọng đó là giọng gì và tại sao hắn nghĩ nó sẽ làm cho câu chuyện buồn cười hơn.

“Người trại chủ nghe tiếng động và chạy vội về xem xét. Mấy thằng nhỏ nhảy vào trong 3 cái túi đựng khoai tây để trốn.”

“Chuyện diễu này có dài lắm không?”

“Người nông dân đá vào chiếc túi thứ nhất và thằng nhỏ trong túi đó kêu lên ‘Meo’ làm bộ như là con mèo.”

“Ồ, nó giả làm con mèo hả?”

“Tao vừa nói như vậy mà,” Kolya nói, ngoảnh nhìn lại tôi thử xem có phải tôi bắt đầu gây phiền phức cho hắn không.

“Tao biết nó giả làm con mèo. Một khi thằng nhóc kêu ‘Meo,’ rõ ràng là nó muốn giả làm con mèo.”

“Mày lại khó chịu vì tao ngủ với Sonya phải không? Bộ mày thương nó hả? Mày với cái thằng gì đó chẳng có một vài phút vui bên nhau sao?  Thằng bác sĩ giải phẫu đó? Hai đứa bay trông thật dễ thương, quấn quýt với nhau bên lò sưởi.”

“Mày dùng giọng gì thế? Có phải là người Ukrain không?”

“Giọng gì?”

“Mỗi lần mày kể chuyện diễu lại dùng một giọng cà chớn khác!”

“Nghe tao nói đây, Lev, chú sư tử nhỏ, tao xin lỗi. Tao biết thật là khó chịu cho mày, nằm ở đó cả đêm, với thằng nhỏ trong bàn tay, trong khi nghe tiếng rên rỉ vì sung sướng của nàng –“

“Hãy kể tiếp câu chuyện diễu ngớ ngẩn của mày đi.”

“—nhưng tao hứa, trước khi mày đến 18 tuổi – khi nào sinh nhật của mày vậy?”

“Ồ, câm miệng mày lại.”

“Tao sẽ kiếm cho mày một con nhỏ. tạm thời quên chuyện đó  đi. Nhớ nhé.”

Trong lúc đó hắn tiếp tục bước trên đường rày, chân này trước chân kia, không hề mất thăng bằng, không hề nhìn xuống, đi nhanh hơn tôi cuốc bộ bình thường.

“Đến đâu rồi nhỉ? À, anh nông dân đá cái túi đầu tiên, ‘Meo,’ và cứ như vậy. Anh ta đá túi thứ hai, thằng nhỏ bên trong kêu lên, ‘Gâu’ giả như con –“

Kolya chỉ vào tôi để nói nốt câu.

“Con bò.”

“Con chó. Khi anh ta đá cái túi cuối cùng, thằng nhóc bên trong kêu lên, ‘Khoai tây!’”

Chúng tôi đi bên nhau yên lặng.

“Nào,” cuối cùng Kolya lên tiếng, “Những người khác cho là tức cười đấy.”

Vùng ngoại ô, những khu chung cư không còn là những hình khối chồng lên nhau nữa. Gạch và xi măng cốt sắt bị chia cắt bởi những giải đầm lầy đông đá và những lô đất bị tuyết che phủ đáng lẽ dành để xây cất những tòa cao ốc, chiến sự đã ngưng hẳn tất cả công trình kiến trúc. Càng đi xa trung tâm thành phố, chúng tôi thấy dân cư càng thưa thớt. Xe tải quân đội với những bánh xe cột giây xích chạy ngang nghe lộp cộp, những người lính mệt mỏi ngồi trong lòng xe nhìn chúng tôi thờ thẫn trên đường ra tiền tuyến.

“Mày có biết tại sao gọi là Mga không?” Kolya hỏi tôi.

“Tên tắt của ai đó?”

“Maria Gregorevna Apraksin. Một trong những nhân vật trong truyện The Courtyard Hound dựa vào cá tính của nàng. Thừa kế của một chuỗi dài những Thống Chế, những kẻ thụt két, những kẻ bợ đít hoàng gia. Nàng đã tin rằng chồng nàng mưu giết nàng để cưới em gái mình.

“Ông ta có thật sự làm thế không?”

“Lúc đầu thì không. Nàng chỉ hoang tưởng. Nhưng nàng không ngừng nói về chuyện đó và rồi chồng nàng bắt đầu phải lòng cô em thật. Và chàng ta nhận ra rằng cuộc đời sẽ tốt đẹp hơn nếu không có vợ mình bên cạnh. Cho nên hắn tìm tới Radchenko hỏi ý kiến, nhưng hắn không biết rằng Radchenko đã từng ngủ với cô em từ bao năm qua.”

“Ông ta còn viết gì nữa?”

“Hả?”

“Ushakovo ông ta còn viết cuốn nào khác?”

“The Courtyard Hound, thế thôi. Đó là cuốn sách nổi tiếng. Cuốn sách lúc phát hành đã thất bại. Có mỗi một nhà phê bình và chắc chắn đã đả kích thậm tệ. Cho là tầm thường và đê tiện. Không ai đọc cả. Ushakovo đã tốn 11 năm để hoàn thành cuốn sách. Mày có thể tưởng tượng được  11 năm trời không? Và nó biến mất như  là bị liệng xuống biển cả. Nhưng mà ông ta làm lại từ đầu, một tác phẩm mới; một số bạn của ông ta được xem vài đoạn và cho là một tuyệt tác. Chỉ tiếc là Ushakovo càng ngày càng thiên về tín ngưỡng, để nhiều thời gian giao du với hàng giáo phẩm, họ thuyết phục ông ta rằng viết truyện giả tưởng là công việc của quỷ Satan. Và một đêm kia, Ushakovo tin rằng ông ta sẽ sa xuống địa ngục; Trong lúc hoảng loạn ông ta đã ném bản thảo ấy vào đống lửa. Úp, biến mất.”

“Nghe quen thuộc một cách lạ lùng. Giống hệt như Gogol.”

“Không hẳn là giống hệt. Rất khác chi tiết. Nhưng  là một sự  trùng hợp lý thú, tao đồng ý.”

Đường sắt quẹo ra khỏi đường lộ, ngang qua những hàng cây phong, những cây quá mỏng mảnh để có thể chặt làm củi đốt. Năm xác chết trắng dã mặt úp trên tuyết. Cái chết mùa đông của một gia đình, người cha vẫn còn nắm tay vợ mình, mấy đứa con nằm rải rác một khoảng ngắn. Hai va li méo mó bằng da mở tung nằm bên cạnh xác chết, tất cả đồ đạc đã mất chỉ trừ mấy khung hình đã nứt.

Quần áo và giầy dép đều bị lột mất. Thịt mông đã bị hớt đi, đó là thịt mềm nhất, dễ dùng để làm chả hay xúc xích. Tôi không biết chắc gia đình này bị giết bởi dao hay súng, hay đạn pháo, bởi pháo thủ Đức hay bởi bọn Nga ăn thịt người. Tôi cũng không muốn biết. Họ đã bị giết từ lâu, ít nhất một tuần lễ, và thân thể họ đã trở thành một phần của cây cỏ.

Kolya và tôi tiếp tục đi về phía Đông dọc theo tuyến đường xe lửa Vologda. Suốt sáng hôm đó, hắn không kể thêm một chuyện diễu nào khác.

Gần trưa chúng tôi đến giáp vòng đai phòng thủ: giây kẽm gai dầy đặc, hào xâu 3 thước, khối xi măng chống tăng, ổ súng máy, những khẩu pháo phòng không, và xe tăng KV-1 che phủ bởi lưới ngụy trang màu trắng. Những người lính chúng tôi gặp trên đường đi, đã làm ngơ, bây giờ chúng tôi đã quá xa về phía Đông, không thể là dân sự nữa, cũng không thể là quân nhân với hình dáng hai thằng kỳ dị. Đang khi chúng tôi bước theo chiều dọc đường rày, một đám lính trẻ kéo tấm vải dầu hắc từ trên chiếc xe tải 6X6, quay lại nhìn chăm chú chúng tôi.

Trung sĩ chỉ huy bọn họ tiến lại phía chúng tôi, không nhắm cây súng bán tự động của anh ta vào ngay chúng tôi nhưng cũng không chĩa đi chỗ khác. Anh ta có dáng dấp của một tên lính chuyên nghiệp, với gò má cao, mắt nhỏ của giống ngườiTartar.

“Hai người có giấy tờ không?”

“Có chứ,” Kolya trả lời, thọc tay trong túi áo khoác. “Chúng tôi có giấy tờ rất quan trọng.”

Hắn đưa lá thư của Đại Tá và hất hàm về phía chiếc xe tải.

“Đó là mô đen mới của Katyusha phải không?”

Tấm vải dầu đã được kéo xuống đất, để lộ ra nhiều hàng dàn phóng hỏa tiễn đứng song song chĩa lên trời, sẵn sàng để gắn đạn vào đó. Chúng tôi đã được nghe từ đài phát thanh, Quân Đức sợ Katyusha hơn bất cứ vũ khí nào khác của Nga – Chúng gọi là đàn phong cầm của Stalin, để chỉ tiếng hú trầm và ghê rợn của những trái hỏa tiễn phóng ra từ Katyusha.

Anh chàng Trung Sĩ liếc qua dàn phóng hỏa tiễn rồi trở lại Kolya. “Đừng quan tâm về cái đó. Cậu thuộc quân đoàn nào?”

“54.”

“54 ư? Cậu đáng lẽ phải ở Kirishi chứ”

“Đúng thế,” Kolya trả lời, nở một nụ cười bí ẩn với viên Trung Sĩ và hất đầu về phía lá thư anh ta đang cầm trong tay. “Nhưng mà lệnh là lệnh.”

Trung Sĩ mở lá thư và đọc. Kolya và tôi quan sát mấy anh lính đang nạp những trái hỏa tiễn với cái đuôi rất mỏng vào ống phóng.

Kolya la to “Hãy tàn sát chúng đêm nay!”. Mấy người lính đưa mắt nhìn chúng tôi nhưng không nói gì. Họ có vẻ đã mất ngủ nhiều ngày; cố gắng chăm chú vào việc nạp hỏa tiễn để khỏi đánh rơi, không còn sức lực đâu để đối phó với kẻ điên.

Kolya không chịu nổi sự hờ hững đó bèn cất to giọng hát. Tiếng hắn trầm ấm, mạnh mẽ và đầy tự tin.

“Bên bờ đất, Katyusha bắt đầu hát lên,

cho con chim đại bàng màu xám kiêu hãnh của đồng hoang,

cho người yêu dấu nồng nàn,

cho người viết nhũng lá thư mà nàng luôn ấp ủ.”

Người Trung Sĩ đọc xong lá thư rồi gấp lại. Lá thư ủy thác của Đại Tá khiến anh ta rất ngưỡng mộ. Hắn nhìn Kolya với vẻ nể nang thành thực, gật đầu tán thưởng bài ca cổ điển.

“Những lời đó tôi nghe chính Ruslanova hát trong trận chiến mùa Đông. Tôi đưa tay ra đỡ khi nàng bước xuống khỏi sân khấu, có lẽ nàng hơi chếnh choáng men say. Cậu có biết nàng nói gì với tôi không?. Cám ơn, Trung Sĩ, anh là người đàn ông biết cách dùng bàn tay của mình.’ Cậu nghĩ thế nào? Thật là Ruslanova, luôn chọc quê người ta , nhưng đây là một bài hát tuyệt vời.”

Anh ta phát nhẹ bức thư lên ngực của Kolya và trả lại hắn, mỉm cười với hai chúng tôi.

“Xin lỗi tôi đã phải chặn hai cậu lại, các cậu có biết không … người ta nói có đến 300 tên phá hoại trong thành phố, mỗi ngày có nhiều hơn. Bây giờ tôi hiểu các cậu đang làm việc cho Đại Tá…”

Anh ta nháy mắt với Kolya.

“Tôi biết điều đó, tổ chức kháng chiến cho nông dân. Các cậu để bọn chính quy chúng tôi đánh mặt trước, bọn cậu chặn mặt sau, chúng ta sẽ đi ỉa ở tòa nhà Reichstag mùa hè này.”

 Ngày chúng tôi vừa nhận bức thư của Đại Tá, Kolya đã đọc nó thật lớn tiếng, chẳng thấy nói gì về tổ chức nông dân cả -- chỉ nói chúng tôi được dễ dàng di chuyển để làm nhiệm vụ dưới sự điều động của Đại Tá – nhưng mà nhật báo đăng đầy những chuyện về đám nông dân chất phác được nhân viên mật vụ NKVD huấn luyện để khơi lên cuộc chiến tranh du kích.

“Trung Sĩ cứ cho bọn Đức nhảy múa với cây phong cầm này,” Kolya đáp lời– tôi không rõ hắn cố ý bắt chước anh Trung sĩ hay không – “và chúng tôi sẽ không để chúng nhận thêm bánh strudel từ quê hương chúng nữa.”

“Phải rồi, đúng thế! Chận đường tiếp tế, để chúng chết đói trong rừng, giống như năm 1812.”

“Nhưng không có Elba cho Hitler.”

“Không, không đâu, hắn không có Elba đâu!”

Tôi không biết chắc Trung Sĩ có hiểu Elba là gì không, nhưng anh ta cương quyết Hitler không có được.

“Chúng ta sẽ đâm cho hắn một nhát vào hòn dái nhưng không cho hắn Elba!”

 “Chúng ta nên đi thôi,” Kolya nói. “Chúng ta phải có mặt ở Mga trước khi trời tối.”

Anh Trung Sĩ huýt gió. “Đường xa đấy. Nhớ đi lẩn trong rừng, nghe không. Tụi Đức canh trên đường lộ, nhưng người Nga mình đâu cần đường lộ mới đi được phải không? À, các cậu có đủ bánh mì không? Không à? Chúng tôi có thể chia cho các cậu một chút. Ivan?”

Trung Sĩ gọi một anh lính trẻ tuổi luộm thuộm, đứng bên cạnh chiếc xe tải.

“Kiếm ít bánh mì cho hai cậu này. Bọn họ phải đi vào vùng địch.”

(còn tiếp)

Minh Đạo Nguyễn Thạch Hãn